Криптологи – Ерөнхий ойлголт

Криптологи нь криптографи (нууц бичих) болон криптоанализ (нууц тайлах) хоёрыг хамарсан шинжлэх ухаан юм. Энэ нь криптографийн шинжлэх ухааны бүх салбарыг дүрсэлдэг “аав” эсвэл “их анги” гэж ойлгож болно.

Криптологийн 2 гол салбар:

1. Криптографи (Cryptography)

• Нууц бичих урлаг/шинжлэх ухаан
• Мэдээллийг хамгаалах, нууцлах аргуудыг бүтээх
• “Хэрхэн нууцлах вэ?” гэсэн асуултанд хариулдаг

2. Криптоанализ (Cryptanalysis)

• Нууц тайлах урлаг/шинжлэх ухаан
• Криптографийн системийн сул талыг олж, нууцыг тайлах аргуудыг судалдаг
• “Нууцыг хэрхэн тайлах вэ?” гэсэн асуултанд хариулдаг

Харьцуулалт:

Криптографи	Криптологи
Нууц бичих	Нууц бичих + нууц тайлах
Хамгаалах тал	Дайн тал + хамгаалах тал
“Цагдаа” (хамгаалагч)	“Цагдаа + хулгай” (хамгаалагч + дайчин)
Систем бүтээх	Систем бүтээх + эвдэх

Энгийн жишээ:

Криптографи:

• А нууц үгээр цүнхээ түгжээ (LOCK)
• Түлхүүрийг зөвхөн А мэднэ

Криптоанализ:

• Б цүнхийг нээх арга хайж байна
• Түлхүүрийг таамаглах, түгжээг хугалах гэх мэт

Криптологи:

• Түгжээ хийх арга (криптографи) + түгжээ нээх арга (криптоанализ) хоёулаа

Бодит амьдрал дээрх жишээ:

1. Банкны програм хангамж:
   • Криптографи: Мэдээллийг шифрлэх систем бүтээх
   • Криптоанализ: Системийн сул талыг олж, сайжруулах
   • Криптологи: Энэ хоёрыг хамтад нь судлах
2. Дайны үеийн нууц мессэж:
   • Криптографи: Эзэнт гүрэн нууц код бүтээх
   • Криптоанализ: Дайсан эсрэг талын кодыг тайлах
   • Криптологи: Код бүтээх, код тайлах хоёрын шинжлэх ухаан

Түүхийн жишээ:

Энэгма машин (Дэлхийн 2-р дайн):

• Криптографи: Германи Энэгма машиныг нууц мессэж илгээхэд ашигласан
• Криптоанализ: Англичууд (Алан Тьюринг нар) Энэгма кодыг тайлсан
• Криптологи: Энэ хоёр талын тэмцэл, судалгаа бүгд

Яагаад хоёулаа чухал вэ?

1. Криптографигүйгээр: Мэдээллийг хамгаалах аргагүй
2. Криптоанализгүйгээр: Өөрийн систем хэр аюулгүй эсэхийг мэдэхгүй
3. Криптологи: Энэ хоёрын тэнцвэрийг хангадаг

Орчин үеийн хэрэглээ:

• Аюулгүй байдлын судалгаа: Криптологичид шинэ алгоритмууд бүтээх (криптографи) болон хүчин чадлыг шалгах (криптоанализ)
• Блокчэйн технологи: Шинэ криптографийн систем + тэдгээрийг эвдэх оролдлого
• Квант компьютер: Квант криптографи (шинэ хамгаалалт) vs квант криптоанализ (хуучин системийг эвдэх)

Дүгнэлт:

• Криптографи бол криптологийн дэд салбар
• Криптологи нь криптографи болон криптоанализыг хамарсан илүү өргөн ойлголт
• Зүйрлэвэл: Криптологи = Анагаах ухаан, Криптографи = Хөгжлийн анагаах ухаан, Криптоанализ = Өвчин оношлох

Энгийнээр хэлбэл: Криптологи бол нууцлах, нууц тайлах хоёрын шинжлэх ухаан юм.