Криптографи нь мэдээллийг нууцлах, баталгаажуулах технологийн шинжлэх ухаан юм. “Нууц бичих урлаг” гэж орчуулж болно.

Энгийн тодорхойлолт:

Криптографи нь мэдээллийг зөвхөн зөвшөөрөгдсөн хүмүүс л уншиж ойлгох боломжтойгоор өөрчлөх аргууд юм.

Үндсэн 3 зорилго:

1. Нууцлал – Мэдээллийг гуйвуулганаас хамгаалах
2. Бүрэн байдал – Мэдээлэл өөрчлөгдөөгүй эсэхийг баталгаажуулах
3. Мэдэгдэх байдал – Илгээгч/хүлээн авагчийн үнэн зөвийг батлах

Үндсэн ойлголтууд:

1. Шифрлэлт ба Тайлагнах

• Шифрлэлт: Уншигдах мэдээллийг уншигдахгүй болгох
• Тайлагнах: Шифрлэгдсэн мэдээллийг дахин уншигдах болгох

2. Түлхүүр

• Төгсгөлийн түлхүүр – Нэг түлхүүрээр шифрлэж, тайлна
• Олон нийтийн түлхүүр – Шифрлэх, тайлах тусдаа түлхүүртэй

Өдөр тутмын жишээнүүд:

1. Интернет банк – Таны банкны мэдээлэл нууцлагдаж өнгөрдөг
2. HTTPS вебсайт (https://) – Вебсайттай хийсэн харилцаа нууцлагддаг
3. Мессэжер апп (WhatsApp, Signal) – Харилцан яриа нууцлагддаг
4. Wi-Fi нууц үг – Таны Wi-Fi сүлжээг хамгаалдаг
5. Картанд хийх төлбөр – Таны картын мэдээлэл нууцлагдаж дамждаг

Криптографийн төрлүүд:

1. Төгсгөлийн түлхүүрт криптографи

• Нэг түлхүүр ашигладаг
• Хурдан, гэхдээ түлхүүр солилцох аюултай
• Жишээ: AES, DES

2. Олон нийтийн түлхүүрт криптографи

• Хоёр түлхүүр: олон нийтийн (шифрлэх) + хувийн (тайлах)
• Аажмаар, гэхдээ аюулгүй
• Жишээ: RSA, ECC

3. Хэш функц (өмнөх яриа)

• Нэг чиглэлтэй хувиргалт
• Нууц үг, дижитал гарын үсэгт хэрэглэгддэг

Энгийн жишээ:

Хэрэглэгч А → Хэрэглэгч Б руу мессэж илгээх:

1. А мессэжээ шифрлэнэ (“сайн уу” → “Xk8#pLm2”)
2. Шифрлэгдсэн мессэж интернетээр явагдана
3. Б мессэжээ тайлна (“Xk8#pLm2” → “сайн уу”)
4. Хэрэв хэн нэгэн мэдээллийг барьж авбал, уншиж чадахгүй

Яагаад чухал вэ?

Криптографи нь:

• Онлайн дахь хувийн мэдээллийг хамгаалдаг
• Санхүүгийн гүйлгээг аюулгүй болгодог
• Улс төрийн, цэргийн нууцыг хамгаалдаг
• Дижитал ертөнцийн “түгжээ, түлхүүр” юм

Криптографийн үүрэг дижитал эриний хувьд маш чухал бөгөөд бид өдөр бүр үүнийг ашиглаж байдаг ч ихэнхдээ анзаардаггүй!